NAVENDA NÛÇEYAN
Saziya îstîxbarata dewleta tirk a dagirker ‘MÎT’ ji bo fealiyetê xwe ê sîxurtî çiqas budce girtiye û çiqas pere xerç kiriye? Ji vê pirsê em derdikevin rê û xwe digihînin gelek agahiyên berbiçav ku giringiya MÎT’ê ji bo rejîma Akp-Mhp’ê û Erdogan derdixe holê. Li gorî rapora fermî a dewleta dagirker ya sala 2018’an saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MÎT) ji bo rejîma Akp-Mhp li ser linga bihêle, ji bo karê xwe ên sîxurtî sedî 31 zêdetir pere ji budceya dewletê girtiye. Budceya ku MÎT werdigre û xerç dike, detayên xerçkirinê eşkere nake. Li Tirkiye, Kurdistanê û li dewletên navnetewî MÎT hemû muxalefetên ku li dijî rejîma Akp-Mhp û Erdogan derdikevin dişopine û hewl dide bi şerê xwe ê taybet bê bandor bike. Erka sereke a MÎT’ê ew ku rê li ber hemû êrîşên li ser rejîma Akp-Mhp bigre û diktatoriya ku Erdogan avakiriye biparêze. Ji bo vê jî Erdogan û rejîma Akp-Mhp hemû derfetên dewlet bikar tînin û ev dixe bin destê saziya sîxuriyê MÎT’ê ku yekser girêdayî wan e.
LI GORÎ SALA 2016’AN, DI SALA 2017’AN BUDCEYA MÎT’Ê JI SEDÎ 248 ZÊDE BÛ
Li gorî rapora 2018’an ku dîwana muhesebat eşkere kir, mal û milkê MÎT’ê ji 2,9 milyar TL gihiştiye 3,81 milyar TL. Di sala 2016’an ev mal û milk hin 834 milyon TL bû. Ruxmê ku ev dîwana muhesebat ji aliyê rejîma Erdogan-Bahçelî bêhêz hatiye hiştin, dîsa wek saziyek giring tê ditîn. Ev dîwan çiqasî hatibe tebisandin jî ji bo çavdêriya xerçkirinê saziyên dewletê rolek serek digre ser xwe û salane raporê xwe eşkere dike.
Erdogan ev stratejiyek dimeşand da ku MÎT’ê bi hêz bike, hemû maf jê re bê dayîn beyî ku hesab jê bixwaze. Erdogan ji bo bêrêtî û kiryarên xwe veşêre, ji budceya giştî a dewletê payek mezin da MÎT’ê. Dema sala 2013’an du operasyonê bêrêtî li dijî Erdogan destpêkê, ew dem MÎT ket dewrê û ev êrîşên li ser hebûna Erdogan vala derxistin. Ji budceya giştî a dewletê MÎT di sala 2017’an 2 milyar TL girtîbû, ev rekam di sala 2018’an ji sedî 17 zêde bû û gihişt 2,34 milyar TL. Lê bes MÎT ev budceya xwe a salên 2017 û 2018 fermî wek 2,9 milyar TL daxuya kirin. Li gorî fermiyetê 1,44 milyar TL nehatiye nîşandan.
JI FONÊ SEROKKOMAR JÎ MÎT PERE WERDIGRE
Li gorî armanc û stratejiya Erdogan, MÎT di heman demê de beşek girîng a fona teqdîr ya ku ji serokkomar re hat dayîn digre. Xerçkirinê ji vê fonê ji aliyê MÎT’ê nayê eşkere kirin. Li gorî agahiyên ji Rêvebiriya darayî ya gelemperî ya Tirkiyê hatiye wergirtin, di sala 2017’an MÎT’ê 1,3 milyar TL ji fona teqdîr a serokkomar girtiye û sala 2018’an jî 1,7 milyar TL.
BUDCEYA PÎŞESAZIYA PARASTINÊ XISTIN BI DESTÊ MÎT’Ê
Her wiha MÎT cihê xwe di nava Fona Piştgiriyê Pîşesaziya Parastinê ya Tirkiyê (SSDF) ku ji aliyê Misteşariya Pîşesaziya Parastinê (SSM) tê rêvebirin digre. Bi guhertina hindek zagonan rejîma Erdogan-Bahçelî ew maf da MÎT’ê ku beyî fermî xerçkirinê xwe bide xuyakirin bikare mîktara ku bixwaze ji vê fonê parastinê werbigre. Ev fonê parastinê ku ji sala 1985’an tenê artêşa tirk a dagirker dikarîbû ji bo projeyên parastinê bikar bine, ket bindestê MÎT’ê. Tabii li dijî vê yekê di nava artêşê nêrazîbûn derketin holê, lê ev nêrazîbûn bi ‘darbeya’ ku 15’ê Tîrmeha 2016’an bi destê Erdogan bixwe hatibû pêk anîn ji holê rabûn. Bi sedan generalê artêşê bi derbekê re hatin guhertin û bi vî awayî jî nêrazîbûnê li dijî vê bi temamî ji holê rabûn. Li gorî raporên SSM, di salên 2015, 2016 û 2017 MÎT’ê 623 milyon TL pere ji budceya parastinê girtiye. Di salana 2018’an jî MÎT’ê dîsa 792 milyon TL ji wê budceyê girt. Ji sedî 20 fonê Pîşesaziya Parastinê ji MÎT’ê re diçe.
NIRXÊ AVAHÎ Û MALÊN DI DESTÊ MÎT’Ê DE GIHIŞT 19,56 MILYAR TL
Beşek din ya giring ew ku erd û malên girêdayî MÎT’ê di sala 2016’an bi qederê 483 milyon TL bû, ev di sala 2017’an gihişt 1,53 milyar TL. Li gorî hindek raporan hate destnîşan kir ku nirxa tevahiya erd, avahî û malên bêkêmasî ku di destên MÎT’ê de ne di dawiya sala 2017’an gihiştiye 19,56 milyar TL. Sala 2018’an jî dîsa bi 2,13 milyar TL hate lê zêdekirin. Ev rekam ji bo avahiyên MÎT’ê en wek akademî an jî cihên perwerde û projeyên avahiyan lêkirinê pirr zêde xuya dike. Di vir de ew guman ava dibe, ku MÎT li ser fermiyetî tenê wusa dide xuyakirin, lê ev pere ji bo karên sîxurtî yên din bikar tinin.
JI PARASTINA REJÎMA XWE HEMÛ DERFET XISTINE DESTÊ MÎT’Ê
MİT ji ber hesasiya kiryarên xwe her dem ji çavdêriya dewletê tê xistin. Bi piştgiriya rejîma Akp-Mhp ev çavdêrî daketiye asta herî jêr. Erdogan bi sîstema xwe a diktatorî Meclîsê bêkêr kiriye, dadgehê bêfonksiyon kiriye û çapemeniyê jî bêdeng kiriye. Ji raporên hatine eşkerekirin vekirî tê xuyakirin ku çawa MÎT ji milê maddî û ji aliyê maf hatiye bihêz kirin. Ev jî nîşaneya tirsa di dilê rejîma Akp-Mhp û Erdogane ku rejîma wan li ber hilweşandinê ye. Ji bo rejîma xwe biparêz ji derfet û îmkanên di destê wan de heye dayê MÎT’ê ji bo muxalefet, kesên dijberî wan û rêxistinên ku dixwazin pergala wan hilweşine bê bandor bike.
NC/Hamza Munzur
