NAVENDA NÛÇEYAN – Ji pênûsa Avesta Herekol;
Qesrek di Dîroka Kurdan de: Şerê Çaldiranê
Kurdistan axek e ku şer qet lê nesekiniye. Ev axên pîroz, ku di dîroka xwe de her tim rastî rastiyeke şer a dijwar hatine, di heman demê de bûne sembola berxwedana mafdar jî. Bi rastî, ew bingeha jiyana komunal, demokratîk û aştiyane dihewînin.
Ew wekî paradoksekê xuya dike ku cewhera aştiyê hebe lê dîsa jî ewqas şer were meşandin… Lê ev şerê aştiyê ye. Ew şerekî ye ku ji bo mirov li ser axa xwe, bi ziman, çand û baweriyên xwe bi awayekî mirovî bijîn tê kirin. Ev şer mîrateya salan e. Gelê Kurd bi van şeran ezmûnên dîrokî bi dest xist. Ew bi danîna girêdana di navbera îro û dîrokê de şiyana analîzkirinê bi dest xistiye. Yek ji van ezmûnên dîrokî Şerê Çaldiranê ye, ku şahidiyek ji bo hevpeymaniya Kurd-Tirk a ku em îro dibînin.
Di sala 1508’an de, Sefewiyan hikûmeta Akkoyunlu têk birin û piraniya axa Kurd û Îranî girtin. Dema Şah Îsmaîl Împeratoriya Sefewiyan ava kir, 23 (an 25) axayên Kurd li hev civiyan û çûn Hewlêrê da ku bi Şah Îsmaîl re hevdîtin bikin. Begên Kurd dibêjin, “Em serweriya te qebûl dikin, tu jî dihêlî em wekî ku em dijîn bijîn.” Şah Îsmaîl bersiv da, “Yan hûn bibin Şîe, an ez ê we bikujim.” “Yan tu dê bibî olê Şîe, yan ez ê te bikujim.” Begên Kurd ên ku ev yek qebûl nekirin hatin girtin û avêtin zindanê. Piştî vê bûyerê, Îdrîs-î Bitlîsî, ku hêviya xwe ya çêkirina tifaqeke aştiyane bi Şah Îsmaîl re winda kiribû, bi Siltanê Osmanî Yavuz Sultan Selim re peymanek çêkir.
Hin ji bendên vê peymanê ev in:
– Begên Kurd dê serbixwe bin.
– Li mîrektiyan, rêveberî dê li gorî kevneşopiya Kurdî, bi erêkirina Sultan, bi rêya rêzbendiyê were veguhastin.
– Kurd dê li aliyê Osmaniyan tevlî şer bibin.
– Kurd dê mecbûr bin ku diyariya xelîfetiyê bidin.
– Her çend mecbûr bin ku li kêleka Sultan tevlî şer bibin jî, Kurd dê sînorên xwe berfireh nekin. Di encama peymanê de, herêmên ku wekî Kurdistan têne zanîn dê bibin sê kategoriyan. Osmanî dê nikaribin mudaxeleyî karûbarên navxweyî yên hikûmetên Kurdî bikin, ku dê ji mîrektiyên mezin pêk werin. Beg, bi xweseriyek sînordartir wekî yurtluk û ocak, dê ji hikûmetan sancakên piçûktir bin. Rêveberî dê ji bav derbasî kur bibe. Beg dê xwediyên qanûnî yên herêmên xwe bin. Sancak dê mîrektiyên ku ji hêla begên sancak ên navendî ve têne tayîn kirin ve têne rêvebirin. Bi vî awayî, Begên Kurd ên ku dixwestin axa Kurdistanê ji Sefewiyan rizgar bikin, ev peyman qebûl kirin û bi Osmaniyan re bûn hevalbend. Di sala 1514’an de, artêşa Osmanî bi artêşeke nêzîkî 200,000 kesî (ku piraniya wan Kurd bûn) li dijî Sefewiyan meşiya. Li herêma Çaldiranê ya Wanê, ew rastî artêşa 25,000 kesî ya Sefewiyan hatin. Di vî şerî de, wan Sefewiyan têk birin û heta Tebrîzê pêşve çûn. Armanca Osmaniyan di vî şerî de fetihkirina Kurdistanê, berfirehkirina axa xwe û bi rêya Kurdistanê dagirkirina herêmên din ên Rojhilat bû. Piştî vî şerî, wan Şam û Misir dagir kirin. Armanca Kurdan ew bû ku li herêma xwe bê zilm bijîn. Di encama vî şerî de, beşek mezin ji Kurdistanê ket bin kontrola Osmaniyan, lê rojhilatê Kurdistanê di destê Sefewiyan de ma. Bi vî awayî, Şerê Çaldiranê Kurdistan kir du parçe. Ev dabeşkirin bi Peymana Qesr-î Şîrîn a di navbera Osmanî û Sefewiyan de hate îmzekirin, fermî bû. Helbestek ku ji hêla Ehmedê Xanê ve li ser Peymana Qesr-î Şîrîn hatiye nivîsandin, ku Kurdistan kir du parçe, dê ji me re bibe alîkar ku em vê serdemê fam bikin.
‘’Tasek ji vê ava zelal,
Nadim bi hewza Kewserê
Lihevhatina Qesra Şîrîn
Jê nabînim tu meferê
Piştî roja me bû tarî
Mirin xweş e ji emberê’’
Çavkanî: Kovara Ciwanên Welatparêz
