NAVENDA NÛÇEYAN – Di pêvajoya civaka xwezayîde, civak di domandina hebûna xwe û bi hêz kirina tevnê exlaqî-polîtîk de, di asta jiyanîde girîngî daye kiryarên perwerdê. Nêzîkatiya endamên xwe di asta tevlî jiyana civakî bibe de amade û perwerde kirin, hê di civakên qilan yên despêkêde di seriyê hewldanên civakî yên girîng tê. Divî alîde xebata perwerdê, di heman demêde tê wateya çalekiya civakbûnê ya despêkê. Di pêvajoya civaka xwezayîde, buyîna xwedî zaniztên domandina jiyanê pêktênin û belavkirina wan, di civakêde pêşxistina jiyan kirinê, rêxistin kirinê, berhem bidest xistinê, pêşxistina zanîn û zanista parvekirinê ji hêla jina-dayîk ve hatiye pêkanîn. Eger zilam girêdayî kar parvekirina xwezayî ya di jiyana civakî de rolek girtibe jî, ji dervey dem û cihên nêçîrvanî girîngî qazanç kirî, di wateyek giştî de di sekna temamkerde maye. Ev têkiliya diyarker ya jinê bi civak û jiyanê re, bi xwere pêşketina çanda dayîkaxwedawend aniye. Avakirinên civakî yên di dema civaka xwezayî de, di wateya giştîde di rasteka jin, bi taybet jî di rasteka dayîk-jin de pêkhatiye. Lê gihiştina xwedawendî û dayiktiyê ya jinê ne rewşekî girêdayî zilame. Ji cinsiyetê wê wêdetir, ya diyarker rolê wê ya di civakbûyînêdeye. Jina-dayîk û xwedawend; bi civakbûna damezrandî, serîde xwe jinûve xuliqand; di civakê de jî pêşketinên hest, hîs kirin,raman,heskirin,rêzdarî û minnet buyîn, ked, parvekirin, xwe rave kirin, jiyan kirin, dana jiyan kirin,berhem bidest xistin, rumet dayîn, têgihiştin û xuliqandina têgihiştinê pêkanî û vane bi civak da ecibandin. Komkirin û nirxên mirovahî yên di sedsalande hatîn afirandin; di parzun kirina afirandin, ked,hîs kirin, heskirin,hemêz kirina jina-dayîk ya bi xwezayêre hevcewher buyîre derbuzbunê hebûna civakî hatiye girtina bin ewlehiyê û berên çêbûnên bingehîn yên çanda civakî avakiriye. Hatina holê ya exlaq ku bingehê hebûna civakêye, zanistî û gihiştîbuyîn, pêşketina şoreşgerî ya zimanê hêmanan û ra avêtin, bi pişta xwe dayîna hevsengiya pêşxistin,xuliqandin û azadkirina hest û aqilê analîtik, di serîde huner û wêje, estetîk, pîroz û pîroziyan, mîtolojiyên xwezayî û zindîbun-totemizm ku formên zihniyeta civakîne, asta metafîzîk ya civakbûnê ji hêla jina-dayîk a xwedawend ve hatiye afirandin. Li gel vê zanistên bingehîn yên weke zanista doşanê (sağiltım), zanista çandinî û lawirvanî, mîmarî,çêkirina amêr-pergal, mehden kolan jî ji hêla jinêve hatine pêşxistin. 101 Me yên zilamê desthilat ji Înanna diziyî, di bingeh de dibe zanistên bingehîn yên çanda jiyana ciwarbûna pişta xwe dide çandiniyê. Peykerên Gelawêş-Îştar-Kîbele-Venûs yên ji dîroka beriya hezaran sal tê jî afirênerî û bereketa jina-dayîk tîne ziman. Jimarek zêde bermayî û ciwarbûnên li herêmên weke şikeftên CroMagnon yên li devera DordogneFransa, Şanîdar ya li nêzî Hewlêr-Kurdistan, Göbeklî tepe Ruha-, Karaz –Amed, Çemê Halan-Êlih, Çemê Kotêber-Sêwerek, Çatalhöyük ya li nêzî Konya-Tirkiye, Erîha ya li Filistînê, Tell Mureybet ya li Suriye, Ur ya li başûrê Iraqê, Nîppur wkd. vê rastiyê têxin berçavan. Li gel aliyê metafîzîk û biyolojîk çêkera xwezayî a jinê, girêdana bi xwezayêre saz kirî, bi hebûnên nava xwe û bûyeran re ji nêzde naskirina xwezayê, berpirsyariyên di jiyana civakî de dayî ser milê xwe, wê heya pileya herî mezin a pîroz bilind dike. Ger mirovahî ji pêvajoya civaka xwezayî ya dirêj û tevlîhev (meşakkatli) bi serkeftî derketibe vê deyndarê jina-dayîke. Di dema civaka xwezayîde, di tevayî cih û herêmên jiyana civakî de xebata perwerdê tê pêkanîn. Her civakekê, bi perwerdekirina ji hêla jina-dayîk ve pêvajoya avakirina civakî pêştêxe. Li gel vê her civakek girîngiyek mezin dide bi zarokên û ciwanên xwe dana têgihandina nirxên xwe yên exlaqî, zanist û kêrhatinên xwe, tecrubeyên xwe yên jiyanê, çanda xwe û li ser vî bingehî wan perwerdekirinê, ezmunên baliqbûnê vê nêzîkatiyê ve dide. Tenê ger keç û xortên ciwan di van xebatên perwerdê de bi serkeftî bin û ezmûnan derbaz bikin, dikarin li beramberê jiyana civakî xwe tevlîbûnek bi berpirsyar,xurt,afirêner û rêzdar pêşbêxin; divî bingehî de dikarin mafê bûyîna endamê civakê bidest bêxin. Bi dema Mezolitik re di xebatên perwer dê de jî, derbazbûna çêkera sazîbûnê çêdibe. Weke çanda jiyana ciwarî-çandinî, şoreşa ku bandoriyên rastî,bingehîn,mayîn de û rayî yên civaka dîrokî ne, ger bingehek zihniyetê ya pir bi hêz nebe ne dikarî pêkwere. Kêrhatin-zanist û afirandinên sedsalî, jibo rê li pêşiya gihiştina asta zanîn û zanista bikare ji mirovahîre gav avêtinek dîrokî bavêje, tenê bi hewldanên pir kur, bi sîstem,rêxistinkirî û bi plan dikare gengaz be. Ev ji tenê dikarî li navendên avakirinê were pêkanîn. Çêkerên di roja mede weke perestgeh tên pênase kirin yên ku xwedawenda ; jina-dayîk avakirî û rêvebirî vê xebatê birêve dibirin. Jibo civak bikare jiyana xwe bidomêne, pêdiviyên xwe yên bingehîn bi destbêxe, pirsgirêkên xwe çareser bike û xwe rêxistin bike, zanist,zagon, rêyên bingehîn yên pêwistî pê heyîn û belgeyên rêbazan dinava xwede digre divan perestgehan de tên parastin. Exlaq û estetîk divan navendande tê pêşxistin û li gorî vê pîvanîn jiyanê tên diyar kirin. Di van perestgehande cure tên kirin, rê û rêbazên jiyanê hîn bi wate kirinê tên dîtin, afirandin û kêrhatin dihatin pêşxistin. Jinên pîroz yên ji civakêre pêşengî û rêveberiyê dikin, livan deran tên perwerde kirin, zarok û ciwanên xort yên hatîn anîna perestgehan li van deran bi cewherî dihatin perwerde kirin û rêxistin kirin. Ev perestgehane ne tenê fêrbûn-perwerde di heman demê de navendên ji hêla civakê ve û jibo derbaz kirina pêdiviyên civakê yên pêşxistina zanistêbûn. Zanista herêmên bingehînyên weke doşan, çanda çandinî,tîmarbûn, cilûberg, çêkirina amêr-pergal,mîmarî divan perestgehan de tên pêşxistin û xistina wan ya jiyanê dihat pêkanîn.
Dê berdewam bike….
